Chưa bao giờ việc học lại dễ như bây giờ: YouTube, podcast, sách, khóa học, tài liệu miễn phí... chỉ cần chịu tìm là có rất nhiều thứ để học. Nhưng có một chuyện hơi ngược đời: càng dễ học, càng tưởng mình đang tiến bộ. Trong khi đó, nếu nhìn lại công việc và cuộc sống vài năm sau, mọi thứ vẫn không khác mấy hoặc nhắc lại kiến thức nào sâu sắc mình đã học thì câu trả lời là không chắc hoặc không.
Hồi đi học, chúng ta phần lớn không cần tự đi tìm kiến thức bao giờ. Thầy cô chuẩn bị hết, học theo, kiểm tra, lấy điểm để lên lớp. Cứ thế suốt 12 năm. Mình nói phần lớn ở đây có nghĩa là số đông chứ không phải là tất cả, vì nếu nhìn lại nhiều đứa bạn cùng trang lứa tưởng lười nhưng lại học rất giỏi, mình thấy tụi nó tự học và chủ động học hơn cách học thụ động của số đông.
Nhưng lúc đó cũng không hiểu chuyện này và chỉ hiểu học để lên lớp.
Đi làm rồi mới thấy cái thói quen đó vẫn bám. Lao vào học y chang hồi phổ thông: thầy cô thì thay bằng YouTube, bài kiểm tra thay bằng cảm giác "xem xong rồi". Tưởng đã rinh kiến thức đó về bản thân rồi.
Có những giai đoạn mình học rất nhiều như vậy. Mỗi tháng đọc vài cuốn sách kỹ năng, đăng ký workshop này đến khóa kia, video YouTube về tư duy, chiến lược, lãnh đạo thì nghe mỗi ngày. Ghi chép đầy vở. Nhưng đến khi gặp tình huống mới trong công việc, vẫn không xử lý được. Chỉ cần bài toán thay đổi một chút là lại không biết làm.
Rơi vào trường hợp đó tưởng học ít quá hay còn dở, cần đọc thêm, đăng ký thêm, đọc sách thêm... Mãi sau mới hiểu: không phải thiếu kiến thức. Là học sai cách, chúng ta đang học vẹt.
Học vẹt trông như thế nào
Hồi còn làm việc với thầy Trần Việt Quân, sếp mình có một câu nói mà sau này mình cứ nhớ mãi: "Học vẹt không chỉ là học thuộc lòng. Học vẹt là học hình dạng bên ngoài mà không hiểu nguyên lý bên trong."
Khi học về quản lý đội nhóm, mình nhớ được 5 phong cách lãnh đạo, biết tên từng cái, biết khi nào áp dụng theo sách. Nhưng khi đứng trước một nhân viên đang có vấn đề thật, mình không biết dùng cái nào. Lý do không phải vì quên mà bản thân chưa bao giờ thực sự hiểu tại sao 5 phong cách đó lại tồn tại, nguyên lý gì tạo ra chúng và điều gì thật sự quyết định nên dùng cái nào.
Mình học cái vỏ nhưng không học cái lõi, chưa chạm tới chiều sâu của tri thức đó.
Sếp mình lấy ví dụ về cái bàn để giải thích điều này.
Ông hỏi cả nhóm: "Cái bàn là gì?"
Mọi người trả lời: 4 chân, 1 mặt phẳng.
Ông nói đó là mô tả, không phải hiểu.
Rồi hỏi tiếp: "Nếu tôi bỏ bớt 1 chân thì còn là bàn không?
Bỏ hết chân thì sao? Đặt mặt phẳng xuống sàn nhà thì sao?"
Khi tháo dần từng phần ra, mình mới nhận ra: cái chân không phải cốt lõi của chiếc bàn. Cốt lõi là mặt phẳng đặt đúng độ cao để người ta dùng được. Bàn không chân vẫn là bàn nếu mặt phẳng đó đứng ở đúng vị trí. Bàn treo tường cũng là bàn. Cái thùng carton chồng lên nhau rồi đặt miếng ván lên trên cũng là bàn. Nhưng nếu chỉ nhớ công thức "4 chân + 1 mặt phẳng" thì không bao giờ nghĩ ra được những cái bàn đó.
Đó là sự khác nhau giữa ghi nhớ và hiểu. Đây chỉ là một câu chuyện nhỏ để chúng ta hiểu, trong một vấn đề nhỏ chỉ cần đặt nhiều câu hỏi để đào sâu chúng ta sẽ khám phá được nhiều vấn đề chúng ta hiểu nó quá nông, lớt phớt.
3 bước để tiêu hóa kiến thức
Đọc sách, nghe giảng mà không xử lý gì thêm giống như nuốt chửng thức ăn mà không nhai. Không có chất vào người, thậm chí còn hại hơn không ăn. Vì nó tạo ra ảo giác là mình đã học rồi, trong khi thật ra mình chỉ mới tiếp xúc với thông tin.
Có thể chúng ta cố gắng "bận rộn" học mỗi ngày là vì sợ bỏ lỡ, sợ bị tụt hậu lại phía sau. Mỗi ngày đều cố gắng học hoặc mở video podcast gì đó để nghe, nhưng không hề thẩm thấu điều gì.
Điều này cũng không hẳn là sai, thỉnh thoảng vẫn có một câu tâm đắc khiến chúng ta dừng lại để suy ngẫm. Nhưng phần lớn thời gian nghe thụ động đều không hiệu quả, thậm chí còn làm giảm sự tập trung vốn dĩ rất cần thiết nếu chúng ta đang làm việc nào đó cần sự tập trung. Nó hình thành thêm thói quen cho não suy nghĩ từ chuyện này qua chuyện khác, lâu dài não chúng ta giảm dần thói quen tập trung chỉ suy nghĩ một vấn đề cùng một lúc.
Để thực sự tiêu hóa được một thứ, phải đi qua 3 bước: Quan sát, Phân tích, Đúc kết.
Ba bước này nên đọc như một vòng lặp.
- Quan sát giúp mình gom dữ liệu đủ rộng.
- Phân tích giúp mình tháo dữ liệu đó ra để hiểu bên trong đang vận hành thế nào.
- Đúc kết ép mình rút ra một nguyên lý đủ gọn để dùng lại trong tình huống khác. Nếu vẫn chưa trình bày lại được bằng lời của mình, nhiều khả năng là mới biết mặt kiến thức đó chứ chưa thật sự hiểu sâu về điều gì đó.
Cùng đi qua từng bước của Framework này.
Bước 1: Quan sát
Quan sát không chỉ là nhìn thấy một sự việc. Quan sát là tập nhìn đủ rộng, đủ chậm, rút mình ra khỏi phản ứng đầu tiên để xem chuyện đang xảy ra từ nhiều phía (góc nhìn đa chiều).
Ví dụ khi gặp một xung đột trong đội nhóm, phản ứng tự nhiên là nhìn từ góc của mình: ai đúng ai sai, mình cảm thấy thế nào, ai đang làm mình khó chịu. Đó chưa phải quan sát. Đó mới là phản ứng cảm xúc.
- Chuyện gì đang xảy ra theo từng phía?
- Bối cảnh nào dẫn đến tình huống này?
- Có dữ kiện nào mình chưa có không?
- Người kia đang chịu áp lực gì?
- Nếu một người đứng ngoài nhìn vào, họ sẽ thấy điều gì khác mình?
Khi gặp vấn đề hoặc đang học một thứ mới, thử viết ra ít nhất 3 góc nhìn khác nhau, trong đó có 1 góc nhìn phản biện lại cái mình đang nghĩ là đúng.
Có một bài tập khá hay là bọn mình từng cùng nhau (hơn 20 người) cùng nhau đọc một tích truyện trong Cổ Học Tinh Hoa rồi phân tích góc nhìn của mỗi người. Chuyện phân tích của mỗi người thì cũng sâu nhưng khi đọc thêm góc nhìn từ mỗi người, sự thú vị và đa chiều luôn nằm ở mỗi câu trả lời riêng của từng người.
Bước 2: Phân tích
Phân tích là tách vấn đề ra thành các phần nhỏ hơn, rồi xem từng phần đang giữ vai trò gì. Không phải tách ra để liệt kê cho, mà để hiểu phần nào là lõi, phần nào là phụ, phần nào thay đổi thì toàn bộ hệ thống sẽ đổi theo.
Quay lại ví dụ cái bàn: Chân bàn có vai trò gì? Mặt bàn có vai trò gì? Ốc vít làm nhiệm vụ gì? Nếu bỏ ốc vít đi thì điều gì xảy ra, có cách nào khác để giữ chúng lại không? Khi nào thì cần 4 chân, khi nào 3 chân là đủ, khi nào 1 chân giữa vẫn vững?
Mỗi câu hỏi như vậy buộc mình phải hiểu mối quan hệ giữa các phần.
Với kiến thức, có thể áp dụng bằng cách sau mỗi buổi học hoặc đọc sách, tự hỏi: Cái này gồm những phần nào? Các phần đó phối hợp với nhau thế nào? Phần nào là bắt buộc, phần nào là tùy chọn? Nếu thay đổi 1 phần thì phần còn lại thay đổi thế nào?
Khi học một điều mới, đây là bước giúp mình giữ lại kiến thức tốt hơn, vì não đang chủ động xử lý chứ không phải thụ động nhận.
Bước 3: Đúc kết
Đúc kết là đi từ các phần đã phân tích để tìm ra nguyên lý cốt lõi bên dưới. Đây là chỗ kiến thức bắt đầu thành của mình, vì mình không còn phụ thuộc nguyên xi vào ví dụ ban đầu nữa. Đổi bối cảnh, đổi hình dạng, đổi tình huống, mình vẫn nhận ra được cái lõi đang vận hành.
Nếu hiểu thật sự rồi, thử giải thích bằng một câu ngắn. Nếu còn đang lòng vòng, còn cần nhiều điều kiện, còn "thì cũng tùy": là chưa xong.
Với ví dụ cái bàn, câu đúc kết là: "Bàn là bất kỳ vật gì có mặt phẳng đặt đúng độ cao để người dùng sử dụng được." Một câu đó giải phóng mình khỏi công thức 4 chân. Từ đó có thể sáng tạo ra bàn theo bất kỳ hình dạng nào, miễn là thỏa mãn nguyên lý đó.
Cách tham khảo:
"Quy luật cốt lõi tôi rút ra từ [thứ này] là: ….”
Bộ câu hỏi tham khảo để đào sâu một vấn đề
Nếu muốn thực hành 3 bước này, có thể bắt đầu bằng một bộ câu hỏi rất đơn giản. Không cần trả lời hết trong một lần, nhưng mỗi câu hỏi sẽ ép mình nhìn vấn đề kỹ hơn một chút, tránh kiểu nhìn lướt qua rồi tưởng đã hiểu.
Quan sát - thu thập dữ liệu đa chiều
- Điều gì đang thực sự diễn ra? Có bằng chứng, số liệu hoặc tình huống cụ thể nào không?
- Mình đã nhìn đủ toàn cảnh chưa, hay mới chỉ thấy một góc?
- Còn góc nhìn nào khác từ khách hàng, đồng nghiệp, đối thủ hoặc người liên quan mà mình chưa xem xét không?
- Yếu tố nào gần như luôn đúng trong tình huống này, yếu tố nào dễ thay đổi?
Phân tích - chẻ nhỏ và tìm nguyên nhân
- Vấn đề này gồm những phần nhỏ nào cấu thành?
- Nguyên nhân sâu xa của việc này là gì? Nếu hỏi "tại sao?" thêm vài lần nữa thì có ra gốc rễ khác không?
- Cái gì vận hành trước, cái gì vận hành sau?
- Nếu thay đổi một yếu tố, các yếu tố còn lại sẽ bị ảnh hưởng thế nào?
Đúc kết - rút ra nguyên lý có thể dùng lại
- Cốt lõi của toàn bộ chuyện này là gì? Có thể tóm lại trong 1 câu không?
- Bài học sâu nhất mình rút ra được sau sự việc này là gì?
- Nguyên lý này có thể dùng lại trong tình huống nào khác?
- Nếu phải giải thích chuyện này cho một đứa trẻ 10 tuổi, mình sẽ nói thế nào?
Học - Hiểu - Hành: Tiến trình biến kiến thức thành năng lực thực tế
Khái niệm Văn - Tư - Tu trong triết học phương Đông có thể diễn giải gọn hơn thành: Học - Hiểu - Hành.
Đây là một tiến trình chuyển hóa tri thức: từ kiến thức sách vở, qua suy nghĩ thật sự, rồi thành năng lực thực tế của bản thân.
Trong tiến trình đó, Quan sát - Phân tích - Đúc kết giống như cái động cơ bên trong của việc học sâu. Để Hiểu, mình không chỉ đọc lại kiến thức, mà phải quan sát đủ dữ kiện, phân tích cấu trúc bên trong, rồi đúc kết ra bản chất vấn đề. Để Hành, mình mang cái đã đúc kết ra áp dụng thực tế, tiếp tục quan sát kết quả, rồi lại phân tích và điều chỉnh tiếp.
Nói cách khác, đây không phải một bước đứng riêng. Nó là vòng lặp nối giữa Hiểu và Hành.
Học là bước thu nhận: đọc, nghe, xem, ghi chú lại. Bước này mất ít thời gian nhất trong cả lộ trình.
Hiểu là toàn bộ quá trình Quan sát - Phân tích - Đúc kết vừa kể trên. Thời gian để thực sự hiểu một thứ thường gấp 2-3 lần thời gian học nó. Nghe qua một buổi giảng 2 tiếng, có thể cần 4-6 tiếng ngồi lật đi lật lại mới thực sự hiểu.
Hành là thực hành thật, sai thật, sửa thật và lặp lại. Bước này tốn gấp 5, 10, thậm chí 100 lần thời gian học. Có những thứ phải thực hành cả đời.
Thiếu một bước là cả tiến trình sẽ lệch:
- Chỉ Học và Hiểu, thiếu Hành: Dễ thành người nói lý thuyết rất hay nhưng làm việc thật lại không ra kết quả.
- Chỉ Học và Hành, thiếu Hiểu: Dễ làm máy móc, bắt chước rập khuôn. Gặp hoàn cảnh thay đổi một chút là lúng túng.
- Chỉ Hiểu và Hành, thiếu Học: Dễ hành động theo bản năng, thiếu nền tảng đúng, tốn rất nhiều thời gian để tự mò lại những thứ người khác đã đúc kết rồi.
Học là phần nổi trên mặt nước. Hiểu nằm dưới, cần thời gian gấp 2-3 lần và thường bị bỏ qua. Hành thì phải lội xuống hẳn, không có đường tắt.
Vấn đề là con số 10% - 20% - 70% không phải tỷ lệ công sức bỏ ra, mà là mức độ ảnh hưởng thực tế đến sự tiến bộ. Nhiều người dành 90% thời gian cho phần Học (10% tác động), rồi thắc mắc tại sao mãi không giỏi hơn.
Ví dụ chữ "trung thực": Học định nghĩa chỉ mất 1 tiếng. Nhưng để thực sự hiểu trung thực bên trong là gì (cái trung thực khi không có ai nhìn, trung thực với cảm xúc thật của mình), nhiều khi cần cả năm trải nghiệm và phản tỉnh. Còn thực hành trung thực, giữ được nó mỗi ngày không bị hoàn cảnh bào mòn, là hành trình không bao giờ xong - cả đời.
Vấn đề là hầu hết mọi người dừng lại ở bước Học rồi tưởng xong. Đọc xong cuốn sách, xem xong khóa học, gật gật đầu "hiểu rồi", rồi chuyển sang học thứ tiếp theo. Càng học nhiều, càng cảm thấy mình biết nhiều nhưng thực tế không làm được gì khác hơn.
Đây là cái bẫy mà mình đã sa vào nhiều năm.
Làm thế nào để biết mình đang ở bước nào
Sau khi học một thứ, thử trả lời 3 câu hỏi:
- Bước Học: Mình có thể kể lại nội dung bằng lời của mình không, không cần nhìn lại tài liệu?
- Bước Hiểu: Mình có thể giải thích tại sao nó vận hành như vậy không? Nếu tình huống thay đổi, mình có biết cần điều chỉnh gì không?
- Bước Hành: Mình đã thực sự làm điều này trong thực tế chưa? Đã sai ở đâu và sửa như thế nào?
Bản thân mình khi kiểm tra lại nhiều thứ tưởng mình "biết", phần lớn chỉ qua được câu 1. Đó là lúc mình nhận ra mình đã đánh giá quá cao bản thân về rất nhiều thứ tưởng như đã nắm và nói như con vẹt học nói.
Edison và lý do thực hành đơn thuần không đủ
Edison nói: "Thiên tài là 1% trí thông minh và 99% sự cần cù."
Cách hiểu thông thường: cứ chăm chỉ là được. Nhưng hiểu đúng hơn là: 99% cần cù là lặp đi lặp lại việc thực hành. Còn 1% trí thông minh là cải tiến mỗi lần lặp lại đó.
Edison làm bóng đèn 10.000 lần, nhưng mỗi lần là một thử nghiệm khác, điều chỉnh một biến số khác. Không phải làm y chang 10.000 lần rồi kết quả tự nhiên khác.
Nếu chỉ lặp đi lặp lại một cách mà không quan sát kết quả và điều chỉnh, thì dù làm 10.000 lần vẫn ra kết quả như lần đầu.
Mình thấy kiểu này rất dễ gặp trong đời thường. Nếu người học đàn chỉ chơi mãi bản nhạc thuộc lòng. Người chơi cờ chỉ đánh những ván giải trí không tạo thách thức. Người làm công việc chuyên môn cũng có thể lặp lại đúng một cách làm cũ nhiều năm, rồi tưởng đó là kinh nghiệm. Không buộc bản thân vượt vùng quen thuộc, kỹ năng gần như không tăng dù thời gian bỏ ra rất nhiều.
Điều này có nghĩa là bước Thực Hành không thể tách khỏi bước Quan sát. Sau mỗi lần thực hành, phải nhìn lại: cái gì ra đúng, cái gì ra sai, lần sau cần thay đổi gì? Đây là vòng lặp cải tiến, không phải vòng lặp lặp lại đơn thuần.
Áp dụng điều này bằng cách sau mỗi lần thực hành một kỹ năng hoặc xử lý một tình huống: Mình đã làm gì khác so với lần trước, lần sau sẽ thử điều chỉnh gì không?
Học từ trải nghiệm, không chỉ từ sách
Một trong những thứ mình thay đổi nhiều nhất trong cách học là thứ tự.
Học truyền thống đi theo hướng: nắm lý thuyết trước, rồi mới thực hành. Nhưng có một cách ngược lại khá hiệu quả: va vào thực tế trước, để mình "đau" một chút vì không biết cách xử lý, rồi mới đi đọc lý thuyết để tìm câu trả lời.
Khi đọc lý thuyết sau khi đã có vấn đề thực trong đầu, cách tiếp nhận hoàn toàn khác. Thay vì đọc như đang đọc thông tin chung, mình đọc như đang tìm câu trả lời cho một câu hỏi cụ thể. Mình biết mình đang tìm cái gì, nên khi thấy nó, nhận ra ngay và nhớ rất lâu.
Đây là lý do chúng ta thường học tốt hơn từ những lần làm sai hơn là từ những buổi ngồi đọc sách. Cái sai để lại dấu vết. Dấu vết đó tạo ra lý do để tiếp tục tìm hiểu. Và kiến thức tìm được trong trạng thái đó ngấm theo cách khác hẳn.
Có AI, tiến trình này có thể nhanh hơn rất nhiều
Mình hay nghĩ về điều này gần đây, khi AI ngày càng được dùng nhiều trong công việc và học tập.
AI giúp tiếp cận thông tin nhanh hơn bao giờ hết. Nếu dùng đúng, tiến trình Học - Hiểu - Hành có thể diễn ra nhanh hơn rất nhiều. Mình có thể hỏi AI để lấy thêm ví dụ, so sánh nhiều góc nhìn, kiểm tra một lập luận, mô phỏng tình huống, hoặc nhờ nó phản biện lại điều mình đang nghĩ.
Ví dụ:
- AI giúp mình thu thập kiến thức nhanh hơn: tóm tắt tài liệu, giải thích thuật ngữ khó, đưa ví dụ gần với bối cảnh của mình.
- AI có thể đóng vai một người phản biện: hỏi ngược lại, chỉ ra điểm mình đang suy luận yếu, gợi ý thêm góc nhìn của khách hàng, đồng nghiệp hoặc người ngoài cuộc.
- AI có thể giúp biến điều mình hiểu thành một bản nháp kế hoạch, checklist, kịch bản thử nghiệm hoặc bài tập nhỏ để đem ra áp dụng.
Nếu áp dụng phương pháp Quan sát - Phân tích - Đúc kết cùng với AI, tốc độ chuyển hóa tri thức có thể nhanh hơn hẳn. Không phải vì AI làm mình thông minh ngay lập tức, mà vì nó rút ngắn rất nhiều thao tác phụ: tìm tài liệu, gom góc nhìn, đặt câu hỏi, mô phỏng tình huống, biến ý tưởng thành thứ có thể thử được.
NHƯNG CÁI BẪY CŨNG NẰM Ở ĐÂY
Nếu chỉ dùng AI để tóm tắt một cuốn sách, mình nhận được thông tin mà không trải qua quá trình đọc, suy nghĩ, phân tích. Nếu dùng AI để viết luôn giải pháp cho một vấn đề, mình có kết quả mà không tự mình tháo vấn đề ra từng phần. Kết quả thì có, nhưng mình không thực sự hiểu tại sao nó đúng, không biết điều chỉnh thế nào khi tình huống thay đổi.
Điểm nguy hiểm là cảm giác giống như mình đang làm được, vì có kết quả trong tay. Nhưng khi tình huống thay đổi một chút, hoặc AI đưa ra thứ sai, mình không nhận ra được vì chưa bao giờ tự đi qua giai đoạn Hiểu với vấn đề đó: quan sát, phân tích, rồi tự đúc kết.
Để nó hỗ trợ tiến trình, không thay thế tiến trình. Nó có thể giúp mình học nhanh hơn, quan sát rộng hơn, phân tích nhiều chiều hơn. Nhưng phần Đúc kết vẫn phải đi qua đầu mình. Phần thực Hành vẫn phải đem vào bài toán thật của mình mới có giá trị.
AI giỏi lắm. Nhưng nếu mình chỉ copy kết quả, nó làm mình học vẹt nhanh hơn. Còn nếu biết dùng nó để đặt câu hỏi, phản biện, thử nghiệm và rút kinh nghiệm, nó có thể giúp mình chuyển hóa tri thức nhanh hơn rất nhiều.
Vẫn còn nhiều thứ mình mới ở bước Học, vẫn còn nhiều thứ mình tưởng đã Hiểu nhưng thực ra chưa. Hành trình này giống một kiểu rèn luyện cả đời. Nhưng kể từ khi thay đổi cách học: chậm lại ở từng thứ, buộc bản thân đi qua phần Hiểu cho đàng hoàng. Cảm giác khác hơn. Học ít hơn nhưng giữ lại được nhiều hơn. Làm chậm hơn nhưng ra kết quả tốt hơn. Có AI hỗ trợ, đoạn này còn nhanh hơn nữa, miễn là mình không bỏ qua phần tự suy nghĩ.
Mỗi khi học một thứ mới: "Cái lõi của nó là gì?" Nếu trả lời được bằng một câu ngắn, rõ ràng và nếu muốn rèn luyện thật, câu hỏi tiếp theo không phải là "mình nên học gì nữa?" mà là: "Mình đang có bài toán cụ thể nào trong công việc hoặc cuộc sống để đem kiến thức này ra thử?"
No comments yet